به اينكه افترا و باطل است ، و اقرار مغرور به اينكه خودم اين افترا را بسته‌ام ، از اهل كتاب و مخصوصا از يهوديان دور نيست ، براى اينكه اينها همانهايند كه خداى تعالى نظير اين گونه افكار و اعمال و بلكه عجيبتر از آن را از ايشان حكايت نموده آنجا كه فرموده : « وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا ، وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّه عَلَيْكُمْ ؟ لِيُحَاجُّوكُمْ بِه عِنْدَ رَبِّكُمْ ؟ أفَلا تَعْقِلُونَ ؟ أوَ لا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ » « 1 » . علاوه بر اين ، انسان آنچه مىكند بر طبق آنچه مىداند نيست ، بلكه بر طبق آن ملكات خوبى و بدى است كه در نفسش پديد آمده ، و عمل را در نظرش زينت مىدهد ، هم چنان كه معتادين به ترياك و هروئين و سيگار و بنگ و حتى آنها كه معتادند به خوردن خاك و امثال آن ، علم به مضر بودن آن دارند ، و مىدانند كه اين عمل را نبايد مرتكب شوند ، ولى باز هم مرتكب مىشوند به خاطر اينكه هيات و حالتى در نفس آنان پديد آمده كه ايشان را به طرف آن عمل مىكشاند ، و مجالى براى تفكر و اجتناب برايشان باقى نمىگذارد ، و نظائر اين مثال بسيار زياد است . اهل كتاب هم از آنجا كه تكبر و ستمگرى و محبت به شهوات در دلهايشان رسوخ نموده ، هر عملى را كه انجام مىدهند بر طبق دعوت نفس است ، در نتيجه افترا بستن به خدا كه عادت و ملكه آنان شده ، همان باعث غرور ايشان گشته ، و چون اين عمل ناپسند را مكرر انجام داده‌اند ، كارشان به جايى رسيده كه در اثر تلقين نسبت به عمل خود ركون و اعتماد پيدا كرده‌اند علماى روانشناس هم اثبات كرده‌اند كه تلقين هم ، كار عمل را مىكند ، و آثار علم را از خود بروز مىدهد . پس افترا كه عملى باطل است ، با تكرار و تلقين ايشان را در دينشان فريب داده ، و از تسليم شدن در برابر خدا و خضوع در برابر حق ، آن حقى كه كتاب خدا مشتمل بر آن است باز داشته ، پس صحيح است بگوئيم اهل كتاب فريب خدعه هاى نفس خويش را خوردند . * ( « فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيه . . . » ) * كلمه « كيف » بر سر چيزى نظير « يصنعون » در آمده ، كه در كلام نيست ، بلكه در تقدير است ، و كلام مىفهماند كه آن چيست ، و در اين آيه تهديدى است به اهل كتاب ، كه

--> ( 1 ) و چون مؤمنين را ديدار كنند گويند ما نيز ايمان آورديم ، ولى وقتى با يكديگر خلوت مىكنند همديگر را ملامت مىنمايند كه چرا مسلمانان را از آنچه كه خدا به رويتان گشوده خبر مىدهيد ، آيا چنين مىكنيد تا به دستاويز آن در پيشگاه پروردگارتان با شما محاجه كنند ، مگر به عقل نيامده‌ايد . سوره بقره ، آيه 77 .